Hành xử với người đang chết như thế nào, theo tôi đó không phải chỉ là một vấn đề tình thương mà còn là một vấn đề khoa học. Mọi người chúng ta cần được trang bị những kiến thức cơ bản về môn học mà tạm thời có thể gọi là "Khoa học về cái chết". Phật giáo Tây Tạng có nhiều kinh sách giảng về môn khoa học này mà từ hơn hai thập kỷ gần đây, các học giả Mỹ, đặc biệt là ở khoa Y trường đại học Harvard, đã và đang nghiên cứu một cách nghiêm túc. Chỉ cần đơn cử hai tài liệu sau đây cũng thấy rõ :

Một là cuốn "Mind Science/ An East-Western Dialogue. The Harvard Mind science symposium" (Khoa học về tâm/ Một cuộc đàm thoại giữa Đông và Tây. Hội thảo khoa học về tâm của trường đại học Harvard). Tham gia và chỉ đạo cuộc hội thảo có Đức Đạt Lai Lạt Ma và các giáo sư nổi tiếng hàng đầu ở Mỹ về môn tâm lý học và môn thần kinh sinh học, như giáo sư Herbert Benson, Khoa Y trường Harvard; giáo sư Robert Thurman, chuyên gia về Tây Tạng học và là giáo sư ở trường đại học Columbia; hai giáo sư Gardener và Daniel Goleman đều là nhà tâm lý học danh tiếng ở Mỹ.

Cuốn thứ hai là cuốn "The Tibetan book of the death" (Cuốn sách Tây Tạng về sự chết) với bản dịch Anh ngữ mới nhất của giáo sư Thurman. Nguyên bản Tây Tạng có tên dài hơn "The great book of Natural liberation through understanding in the between" (có thể dịch ra tiếng Việt là "Cuốn sách vĩ đại về phép giải thoát tự nhiên thông qua sự hiểu biết các giai đoạn trung gian". Cũng có thể dịch gọn là : "Cuốn sách về các giai đoạn trung gian - Bardo").

Còn đầu đề "Cuốn sách Tây Tạng của người chết" là do hai người dịch đầu tiên là Dawa Sandup và Evans Wentz, rất có thể vì muốn cho sách dễ phổ biến ở phương Tây, cho nên đã dịch trại ra như vậy. Danh từ Bardo có nghĩa "Giai đoạn trung gian", chủ yếu chỉ cho giai đoạn trung gian giữa chết và tái sanh. Tác giả cuốn sách, theo truyền thuyết được thừa nhận phổ biến ở Tây Tạng, chính là vị đại sư Mật giáo Ấn Độ nổi tiếng Padma Sambhava (Hán dịch là Liên Hoa Sanh), được vua Tây Tạng mời sang truyền giáo ở Tây Tạng vào khoảng hai thế kỷ thứ 8 hay 9 Tây lịch. Vì biết trước Phật giáo Tây Tạng sẽ gặp pháp nạn cho nên đại sư đã cho giấu kỹ, mãi tới thế kỷ 14 mới được phát hiện bởi Lạt ma Karma Lingpa và đem giảng dạy ở các tu viện Tây Tạng. Đáng tiếc là hai quyển sách quý nói trên hiện chưa có bản Việt dịch . Nhưng bù lại, chúng ta có cuốn "The Tibetan book of life and death" (Tạng Thư Sống Chết) với bản dịch rất tốt của cố Ni Sư Trí Hải. Quý độc giả không rành tiếng Anh nên tham khảo cuốn sách này, nếu muốn tìm hiểu ý nghĩa đích thực của sống và chết theo quan điểm của Phật giáo Tây Tạng. Tác giả cuốn Tạng thư sống chết là Sogyal Rinpoche. Tiếng Tây Tạng Rinpoche có nghĩa là bậc tôn quý, do đó bao giờ cũng viết hoa. Cuốn sách đã được dịch ra trên 25 thứ tiếng.

Chết là một quá trình.

Không nên hiểu một cách quá đơn giản chết là tắt thở, khi trên màn hình của điện tâm đồ không còn sóng dao động nữa mà chỉ là đường thẳng. Phật giáo Tây Tạng xem chết không phải là một điểm, tức là điểm tắt thở, mà là cả một giai đoạn, một quá trình. Chết cũng là một giai đoạn trung gian, một Bardo. Quá trình chết bao gồm các giai đoạn như sau :

1- Giai đoạn các cảm quan giải thể

Các cảm quan bị giải thể, cụ thể là các yếu tố cấu tạo ra những cảm quan đó như bốn đại bị giải thể. Khi yếu tố địa đại (đất) bị giải thể thì người đang chết cảm thấy thân mình trở nên nặng nề, như bị một ngọn núi đè xuống. Khi yếu tố thủy đại (nước) bị giải thể thì người đang chết cảm thấy khát nước vô cùng, tâm thức trở thành mê muội và trôi bồng bềnh như bị cuốn trôi theo dòng nước vậy. Khi yếu tố hỏa đại (lửa) bị giải thể thì thân người chết bắt đầu mất sức nóng và anh ta rất khó phân biệt sự vật bên ngoài. Khi yếu tố "không" đại (nên nhớ không ở đây không phải là hư không mà theo các sách y học Tây Tạng, nó có nghĩa giống như là khí vậy) bị giải thể, thì người đang chết cảm thấy rất khó thở và không thể động thân được nữa, hầu như bị hôn mê, nhiều ảo ảnh hiện ra. Người chết thấy cuốn phim của cả cuộc đời mình bày ra trước mắt. Một số người cảm thấy tâm bình thản, có một không gian sáng chói trước mặt rồi hơi thở tắt. Tuy nhiên, những dòng khí nội tại trong thân vẫn được duy trì một thời gian nữa rồi mới tắt hẳn. Đây là lúc dòng tâm thức của người chết tách khỏi thân xác. Đó là cái chết vật chất thật sự, cái chết sinh lý thật sự.

2- Giai đoạn các quá trình tâm thức "giải thể"

Tuy các sách Tây Tạng dùng từ giải thể tâm thức với nghĩa tâm thức tách khỏi thân xác, nhưng tâm thức vẫn vận động. Nếu là người bình thường ít tu tập thì đây là lúc chuyển sang giai đoạn trung gian (Bardo) giữa chết và tái sanh. Đây là lúc hành vi thiện ác của cuộc sống quá khứ chi phối mạnh mẽ hướng tái sinh, đồng thời cũng chi phối trạng thái của tâm thức trong giai đoạn trung gian này. Đối với những người có tu tập nhiều, có kinh nghiệm sinh hoạt tâm linh phong phú thì có thể điều khiển sự vận động của tâm thức trong giai đoạn này. Còn người bình thường ít tu tập thì bị gió của nghiệp cuốn đi như tàu lá trong cơn giông vậy.

Điều đặc biệt kỳ lạ là cũng trong giai đoạn này, ngay khi mở đầu giai đoạn, xuất hiện một ánh sáng chói lòa mà sách Tây Tạng gọi là The Ground Luminosity dịch là "ánh sáng cơ bản", vốn là bổn tính chân thực của chúng ta, tức Chân tâm hay Phật tánh. Đây là giây phút hy hữu chúng ta trực diện với bản chất chân thực của chúng ta. Những người vốn sống thiện và có kinh nghiệm sinh hoạt tâm linh phong phú có thể nhận thức được vầng sáng chói lòa đó chính là bản chất chân thực của họ; và họ không e ngại tiến thẳng vào vầng sáng đó như con gặp mẹ vậy, và lập tức họ được giác ngộ và giải thoát. Nhưng rất đáng tiếc là những người bình thường, ít tu tập, ít kinh nghiệm sinh hoạt tâm linh thì lại run sợ trước vầng sáng đó, né tránh vầng sáng đó, lại còn bị hôn mê, để cho gió nghiệp cuốn mình vào quá trình tái sanh, vào một đợt luân hồi mới. Nếu chết là một quá trình như tôi vừa mô tả sơ lược thì tái sanh cũng là một quá trình mà chúng ta sẽ bàn trong các bài sau.

Mong sao tất cả chúng ta, Phật tử hay không phải Phật tử, tuổi già hay là trung niên, dù có mắc bệnh nan y hay không, tất cả đều biết ngay từ bây giờ, sống một cuộc sống tốt đẹp, thiện lành, an vui, hạnh phúc để chuẩn bị cho một cái chết cũng thanh thản và tốt đẹp như vậy, để rồi sau khi chết sẽ được tái sanh vào cõi lành với cuộc sống muôn phần tốt đẹp.